بعد از اینکه به دنبال کنجکاوی‌هایم سراغ مطالعه و جستجو در مورد مغز رفتم و متوجه شدم همه چیز زیر سر خودش است، اولین سوالی که برایم ایجاد شد این بود که چگونه می‌توان تشخیص داد مغز در چه وضعیتی قرار دارد؟ در مقاله مغز و موفقیت، در مورد ساختار و عملکرد مغز، نقش آن در افکار، احساسات، تصمیم‌گیری و موفقیت نوشتم. در این مقاله قصد دارم به معیارهایی بپردازم که با کمک آن می‌توان میزان کارآمدی و متعادل بودن عملکرد مغز را بررسی کرد. اگر تو هم میخواهی بدانی مغزت چقدر خوب کار می‌کند، وقت آن است که با شاخص های عملکرد مغز آشنا بشوی.

شاخص های عملکرد مغز

بنظرم خیلی مبحث جذابی است. اینکه بدانی مغز را چطور می‌شود محک زد. تا حالا پیش آمده که هنگام کار یا مطالعه احساس کنی مغزت دیگر نمی‌کشد؟ دقیقا من در حین مطالعه و پژوهش در مورد مغز بارها دچار چنین وضعیتی شدم😅. مغزم دیگر یاری نمی‌کرد. نیمچه استراحتی می‌کردم و دوباره ادامه می‌دادم. وقتی متوجه شدم معیارهای سنجشی هم وجود دارد خیلی مشتاق شدم بدانم جریان چیست. جریان از این قرار است که شاخص‌ های عملکرد مغز شامل شاخص‌های فیزیولوژیک یا زیستی، شاخص‌های شناختی و شاخص‌های روان‌شناختی و رفتاری است که در ادامه با هر یک از این روش‌های ارزیابی آشنا می‌شوید:

• شاخص های شناختی عملکرد مغز

شاخص های شناختی (Cognitive Indicators)، معیارهایی است که وضعیت توانایی های ذهنی و عملکردهای شناختی مغز را نشان می‌دهد و به ما می‌گوید چقدر تمرکز دارد، خوب فکر می‌کند، یاد می‌گیرد و مسائل را حل می‌کند. این شاخص‌ها با استفاده از تست‌های روانشناسی و عملکردی اندازه‌گیری می‌شوند و شامل موارد زیر هستند:

• سرعت پردازش اطلاعات: مدت زمانی است که مغز برای دریافت، تحلیل و پاسخ به اطلاعات نیاز دارد. سرعت تحلیل اطلاعات و واکنش دادن نسبت به آن، رابطه مستقیمی با کارایی ذهن دارد. هر چه سرعت پردازش بالاتر باشد، مغز سریع‌تر می‌تواند فکر کند، تصمیم بگیرد و مسائل را حل کند. در افراد مسن و همچنین افرادی که دچار استرس هستند، سرعت پردازش اطلاعات پایین است.

• تمرکز و توجه: یکی از مهم‌ترین شاخص‌های عملکرد است که توانایی مغز در حفظ توجه روی یک وظیفه در برابر حواس‌پرتی را نشان می‌دهد. این شاخص رابطه‌ی مستقیمی با کارایی ذهن دارد. هر چه میزان تمرکز بالاتر باشد، مغز بهتر می‌تواند اطلاعات را دریافت، تحلیل و پردازش کند. تست استروپ کنترل توجه و پردازش اطلاعات را مورد تحلیل قرار می‌دهد و با سرعت پردازش اطلاعات و انعطاف ذهنی نیز مرتبط است.

• حافظه: نگه داشتن اطلاعات به صورت کوتاه مدت و بلند مدت، یکی دیگر از شاخص های عملکرد مغز است که رابطه ی مستقیمی با کارایی ذهن دارد. این شاخص نقش موثری در توانایی ذهن برای یادگیری، تصمیم‌گیری و حل مساله دارد. مغز با حافظه‌ی قوی، مشکلی در به خاطر سپردن اطلاعات، یادگیری و حل مساله ندارد و به خوبی عمل می‌کند. تست حافظه دانیمن تا حد زیادی به شما در تشخیص این شاخص کمک میکند.

• انعطاف شناختی: توانایی مغر در تغییر دیدگاه، سازگاری با شرایط جدید و انجام همزمان چند کار مختلف بدون اشتباه یا گیج شدن است. این شاخص رابطه‌ی مستقیمی با عملکرد مغز دارد و نشان می‌دهد مغز چقدر سریع می‌تواند خود را با اطلاعات و موقعیت‌های جدید وفق دهد. مغز با انعطاف‌پذیری شناختی بالا، سریع‌تر با چالش‌ها کنار می‌آید و راه‌حل‌های نوآورانه پیدا می‌کند. ضمن اینکه مغز می‌تواند اطلاعات جدید را راحت‌تر پردازش و با دانش قبلی ترکیب کند.

• شاخص های روان شناختی و رفتاری

 شاخص های روان شناختی (Psychological Indicators) بیان کننده‌ی این هستند که چقدر می‌توانیم احساسات خودمان را کنترل کنیم، با دیگران ارتباط موثر داشته باشیم و استرس یا هیجاناتمان را کنترل کنیم.  شاخص های روان شناختی عملکرد مغز، معمولا از طریق پرسشنامه‌ها و آزمون‌های روان‌شناختی یا خودارزیابی‌های رفتار و احساسات سنجیده می‌شود. این شاخص‌ها عبارتند از:

• تنظیم هیجانات: توانایی مدیریت خشم، هیجان شدید و اضطراب رابطه‌ی مستقیمی با کارایی ذهن دارد. عملکرد مغزی متعادل باعث می‌شود فرد در برخورد با مشکلات و اختلاف نظرها بتواند آرامش خود را حفظ کند و بدون واکنش شدید شرایط را بسنجد و اقدام کند. آزمون کنترل هیجانات می‌تواند در این زمینه اطلاعات خوبی در اختیارتان قرار دهد.

• کیفیت خواب: شاید تعجب کنید اما کیفیت خواب ابزاری برای سنجش مغز است که مستقیما عملکرد ذهن را تحت تاثیر قرار می‌دهد. رابطه‌ی بین مغز و خواب دوطرفه است. مغز خوب، خواب خوب و خواب خوب، مغز خوب‌تر و فعال‌تر. مغز در تنظیم چرخه‌ی خواب و بیداری، حفظ کیفیت مراحل خواب، کنترل استرس و آمادگی برای روز بعد نقش بسزایی دارد. مغزی که عملکرد خوب و متعادلی دارد، منظم است و راحت‌تر به خواب می‌رود. ضمن اینکه مراحل خوابش کامل است و در روز بعد انرژی و شفافیت بیش‌تری دارد. با استفاده از پرسشنامه کیفیت خواب پیترزبورگ میزان کیفیت خوابتان را ارزیابی کنید.

• انگیزه و انرژی ذهنی: این شاخص چراغ نشانگر مغز است و نشان می‌دهد مغز چقدر آماده‌ی فعالیت، یادگیری و خلاقیت است. وقتی مغز در بهترین حالت عملکردی خود است، انگیزه و انرژی ذهنی بالایی دارد، با اشتیاق ادامه می‌دهد، متمرکز است و فرد در هر شرایطی می‌تواند روحیه‌اش را حفظ کند.

• تعامل اجتماعی و هوش هیجانی: عملکرد مطلوب مغز باعث می‌شود فرد درک بهتری از احساسات خودش و دیگران داشته باشد. همچنین، به او کمک می کند ارتباطات گرم تر و موثرتری ایجاد کند و ضمن مدیریت هیجانات، بتواند تعامل های اجتماعی بهتری داشته باشد. به کمک تست هوش هیجانی این شاخص را ارزیابی کنید.

• شاخص های زیستی عملکرد مغز

منظور از شاخص های زیستی (Biological Indicators)، معیارهایی است که از مغز به طور طبیعی تولید می‌شوند و با اندازه‌گیری آن‌ها می‌توان عملکرد مغز را سنجید. این شاخص‌ها با ابزارهای پزشکی یا نوروساینس اندازه‌گیری می‌شوند و عبارتند از:

• امواج مغزی (EEG): فعالیت همزمان تعداد زیادی از نورون‌ها، الگوهای الکتریکی ایجاد می‌کند که با توجه به سرعتشان به امواج دلتا، آلفا، بتا، گاما و تتا تقسیم‌بندی می‌شوند. هر کدام از این امواج مربوط به وضعیت های ذهنی مختلفی مانند خواب عمیق، استراحت، فعالیت روزمره و تفکر منطقی و بینش هستند. مغزی که کارایی درستی دارد و در سلامت است، امواج آن مطابق با شرایط در وضعیت طبیعی قرار دارد. بنابراین مغز به خوبی میتواند استراحت، فکر و تمرکز کند و احساسات را متعادل نگه دارد. اما اگر عملکرد مغز بهم بریزد، امواج مغزی که مانند موسیقی پس زمینه مغز هستند از کوک خارج می‌شوند و کارایی ذهن را بهم می‌ریزند (+).

• جریان خون مغزی (fMRI,SPECT): خون به عنوان سوخت مغز عمل می‌کنه و رابطه‌ی مستقیمی با عملکرد آن دارد. وقتی خون به خوبی به مغز برسد، اکسیژن و انرژی کافی برای فعالیت دارد. بنابراین بهتر می‌تواند فکر کند، زودتر ریکاوری می‌شود. ضمن اینکه از بروز برخی آسیب‌ها به مغز جلوگیری می‌شود. دانشمندان با استفاده از تصویربرداری رزونانس مغناطیسی کارکردی (fMRI) مغز را اسکن می‌کنند و تغییرات جریان خون و اکسیژن‌رسانی به قسمت‌های مختلف مغز را اندازه‌گیری می‌کنند. مناطقی از مغز که فعال می‌شوند، به اکسیژن بیش‌تری احتیاج دارند. به همین دلیل خون به آن منطقه وارد می‌شود و fMRI این تغییرات را نمایش می‌دهد (+).

• متابولیسم گلوکز (PET Scan): این شاخص نشان می‌دهد مغز چقدر گلوکز را مصرف و به انرژی تبدیل می‌کند. مغز برای پردازش اطلاعات و فعالیت‌های فکری به انرژی نیاز دارد. با استفاده از تصویربرداری PET می‌توان میزان متابولیسم گلوکز را تشخیص داد. اگر متابولیسم کلوگز متعادل باشه، مغز عملکرد مناسبی در تفکر، حل مساله، حافظه و خلاقیت خواهد داشت (+).

• تغییرپذیری ضربان قلب (HRV):  فاصله‌ی بین هر ضربان قلب گاهی کوتاه‌تر و گاهی بلندتر است. به این تغییرات که طبیعی و ظریف هستند، تغییرپذیری ضربان قلب می‌گوییم. این شاخص رابطه‌ی مستقیمی با عملکرد مغز و سلامت سیستم عصبی دارد. HRV بالا نشان می‌دهد مغز توانایی مقابله با استرس دارد و با کیفیت بهتری در تصمیم‌گیری عمل می‌کند. علاوه بر این، نشان دهنده‌ی انعطاف‌پذیری بهتر مغز و مدیریت مناسب در هیجانات است.

چکاپ مغز

تا اینجا با سه گروه شاخص های عملکرد مغز آشنا شدیم: زیستی، شناختی و روان شناختی. روان شناسان و دانشمندان برای بررسی عملکرد مغز، ترکیبی از این شخص‌ها را مورد سنجش قرار می‌دهند. این ابزارها کمک می‌کنند تشخیص دهیم مغزمان در چه وضعیتی است. نقاط قوت و ضعف آن را بشناسیم و برای بهبودش اقدام کنیم. چه اقدامی؟ مگر راهی هم هست؟ بله چراکه نه. در مقاله بعد با عوامل موثر بر عملکرد مغز و راه‌های بهبود آن آشنا می‌شوید. پس تا مقاله‌ی بعد🙋‍♀️.